بهار تکنولوژی و فناوری

بررسی  تاثير نقش خانواده در افت تحصیلی دانش آموزان مقطع ابتدايي شهر اصفهان
 علیرضا رشیدی[1] محسن شريفي علون‌آبادي[2]، دكتر کیوان صالحی[3] 
چكيده
هر چند بررسی علل شکست تحصیلی تاکنون از جنبه های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است تاکید پژوهش حاضر بیشتر بر عوامل افت تحصیلی از دیدگاه دانش آموزان می باشد .شناخت بیشتر و بهتر این عوامل می تواند به برنامه ریزان تعلیم و تربیت ،کارگزاران آموزش و پرورش ،معلمان و مشاوران تربیتی آموزشگاه کمک نماید تا در برخورد با این گونه دانش آموزان با آگاهی و شناخت ایشتری عکس العمل نشان دهند و ضمن مقابله با این معضل آموزشی و به کار گیری شیوه های صحیح در رفع آن میزان شکست تحصیلی را تا سر حد امکان کاهش دهند و بدین طریق از خسارت های سنگین مالی و فرهنگی ناشی از آن جلوگیری کنند .مسله ای که من به عنوان محقق دنبال آن هستم بررسی علل افت تحصیلی است و اینکه این علل تا چه اندازه به خود فرد و تا چه اندازه به عوامل دیگری از جمله مدرسه خانواده و اجتناع بستگی دارد ؟ و نقش کدام عامل در افت تحصیلی دانش آموز بیشتر است؟  و چه راه کار های برای کاهش این عوامل وجود دارد ؟
مشکلات خانوادگي، طيف وسيعى از مسائل را از اختلاف بين پدر و مادر گرفته تا برخوردهاى غيرمعقول همچون خشونت بيش از حد، عطوفت زياد، روابط اعضاى خانواده با هم، موقعيت دانش‌آموزان در بين اعضاى خانواده، مشکلات رفتارى والدين و بسيارى از مسائل ديگر را شامل مى‌گردد.
اين مطالعه بصورت توصيفي مقطعي در سال1394 انجام گرفت. 70 نفر از دختران و 60 نفر از پسران در مدارس ابتدایی شهر اصفهان  به عنوان نمونه مورد مطالعه به روش نمونه گيري تصادفي طبقه اي انتخاب شدند . ابزار گردآوري داده ها مقیاس سنجش افت تحصیلی بود . به منظور بررسي روائي پرسشنامه پس از مطالعه جهت نظرخواهي به تعدادي از اعضاي هيات علمي در دانشگاه ارائه گرديد . پايايي نيز از طريق دو نيم كردن و با استفاده از آزمون آلفاي كرونباخ 86% بدست آمد . به منظور تحليل يافته هاي ، از آزمون كاي دو ، تحليل واريانس ، انحراف معيار و ميانگين استفاده شد .
كلمات كليدي :  خانواده ( Family  ) ، افت تحصیلی
 [1] دانشجوی کارشناسی ارشد تحقیقات آموزشی، گروه روش‌ها و برنامه‌های آموزشی و درسی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران
مقدمه
یکی از عوامل مهم در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان ،خانواده است .خانواده اولین مکانی است که کودک در آن زندگی میکند و تربیت می شود .بسیاری از روان شناسان بر این عقید ه اند که شخصیت کودک در 6 سال اول زندگی شکل می گیرد ،بنابراین خانواده به عنوان اولین نهاد اجتماعی می تواند نقش بارزی در پیشرفت تحصیلی و همین طور افت تحصیلی وی داشته باشد از جمله عوامل خانوادگی موثر می توان شرایط عاطفی و امنیت محیط خانواده ،شرایط اجتماعی و اقتصادی ،تحصیلات و فرهنگ خانواده ،تعداد اعضا و اشتغال مادران را نام برد .این که والدین با دانش آموز و درس و تحصیل او چگونه برخوردار کنند و در الگو های تربیتی خود برای چه نوع رفتارهایی ارزش قائل شوند یکی از اجزای اساسی در شکل گیری نگرش دانش آموز نسبت به تحصیل است .چنانچه نگرش خانواده نسبت به مدرسه ،معلمان و درس منفی باشد یا بین آنچه می گویند و آنچه عمل می کنند تفاوت وجود داشته باشد.،طبیعی است که به تدریج فرزند انها نیز نگرش منفی نسبت به درس و تحصیل پیدا خواهد کرد .در مواردی بسیاری علت افت تحصیلی با شکست تحصیلی به وجود این گونه نگرش های منفی ،تضاد ها ،مساعد نبودن شرایط خانواده از نظر عاطفی ،روانی و...بر می گردد .
محیط خانه از دیگر روش هایی است که والدین می توانند در پیشرفت تحصیلی فرزندان خود نقش داشته باشند .در بعضی خانواده ها والدین به طور ناخواسته و نا اگاهانه نه تنها محیط مساعدی را برای مطالعه فرزندان ایجاد نمی کنند ،بلکه اصرار می ورزند که دانش آموزان در محلی آکنده از سر و صدا و محرک های مختلف و مزاحم به انجام تکالیف بپردازند . انها تصور می کنند مطالعه و انجام تکالیف نیز مانند کارهای دیگر (مثلا کار یدی) در هر شرایطی قابل انجام است .شرایط اقتصادی خانواده نیز تاثیری بسزا در پیشرفت یا افت تحصیلی دانش آموز دارد.
هستند دانش آموزانی که از نظر بهره هوشی و جسمانی هیچ گونه ناراحتی و عقب ماندگی ندارند،اما بر اثر فقر خانوادگی ،کمبودها و نداشتن وسایل تحصیلی نم توانند به طور  مرتب درمدرسه حضور یابند و درس های خود را فراگیرند در نتیجه دچار ناکامی و عقب ماندگی می شوند .سطح تحصیلات و فرهنگ خانواده نیز مانند سایر عوامل موثر در پیشرفت تحصیلی یا افت تحصیلی دانش آموز تاثیر گذار است .پایین نودن سطح تحصیلات و فرهنگ خانواده در درجه اول سبب می شود که خانواده نتواند کمکهای درسی لازم را به دانش آموز انجام دهد و در حل مشکلات درسی آنها را یاری کند .همچنین به دلیل فقر فکری چنین خانواده هایی نمی توانند نگرش های لازم را به فرزندان فرد برای ادامه تحصیلات مناسب بدهند.
والدین با فرزندانی روبه رو هستند که هر کدام از آنها علایق و خواسته های متنوعی دارند و از ویژگیهای منحصر به فردی برخوردار ند .تفاوت های فردی میان آنها کاملا به چشم میخورد و این تفاوتهای ،رفتارهای متفاوتی را می طلبد .با همه این تفاوت های فردی بین فرزندان ،پاره ای از نیازهای آنها جنبه مشترک و عمومی دارد. مثلا همه آنها دارای نیازهای فزیولوژیک هستند .همه آنها به آب ،غذا و هوا نیازمندند و بدون تغذیه مناسب و موثر قادر نخواهند بودند وظایف محوله زندگی خود را به نحو احسن انجام دهند.
به عنوان نمونه دانش آموزی که گرسنه است و از سوءتغذیه رنج می برد قادر نخواهد بود بدرستی مطالعه کند و بر مباحث درسی تمرکز داشته باشد .دومین نیازی که همه دانش آموزان را تحت تاثیر قرار می دهد نیاز به امنیت و احساس آسایش خاطر است که نیازی فوق العاده مهم و اساسی است .اگر دانش آموز در خانه ای به سر ببرد که هر لحظه در آن نزاع و کشمکش ،آرامش او و افراد خانواده را بر هم زند و رابطه عاطفی سردی بین افراد خانواده حکفرما باشد ،آیا به نظر شما دیگر میل و رغبتی برای رشد و شکوفایی و تحصیل و تعلیم بر جای خواهد ماند ؟همه ما خوب می دانیم که کودکان و نوجوانان تا چه اندازه عاطفی و احساساتی هستند .تا چه حد نسبت به محیط پیرامون خود بویژه خانواده حساسیت به خرج می دهند و چقدر محیط می تواند در رشدو ساخت شخصیت آنان نقش اساسی داشته باشند .سومین نیازی که کودکان و نوجوانان سخت در پی ارضای آن هستند ، نیاز به عشق و دوست داشتن است .آنان میل دارند دیگران انان را دوست داشته باشند و انها نیز دیگران را دوست بدارند .میل دارند پدر و مادر و افراد خانواده آنها را مورد لطف و توجه خود قرار دهند و این اجازه را بدهند که با آنها ایجاد رفاقت فارتباط و همکاری داشته باشند.
دانش‌آموزان در دوران ابتدایی  بنا بر ضرورت نيازهاى درونى و فطرى خويش بدنبال کسب دانش و آگاهى هستند، بنابراين بصورت طبيعى به تحصيل علاقه‌مندند.
اغلب دانش‌آموزان در حال تحصيل در مدارس، از بهره‌ى هوشى لازم براى انجام تحصيل در مقطع مربوط به خود برخوردارند و به گفته‌ى بنيامين بلوم اغلب دانش‌آموزان قادر به کسب اهداف آموزشى هستند و تنها زمان يادگيرى براى آنها متفاوت است.
بررسی پیرامون رابطه میان خانواده ها و افت تحصیلی دانش آموزان مقطع ابتدایی ، تا چه اندازه به هدف ها، محتوا، فعالیت های یادگیری دانش آموزان، روش های ارزشیابی راهبردهای تدریس، ابزار یادگیری، زمان و مكان یادگیری پرداخته ایم و محیط های آموزشی مان عوامل اجرایی، معلم و مسئولان با این امور آشنا هستند. آیا واقعاً نقطه شروع همه فراگیران یكسان است؟ آیا همه باید به یك شكل و شیوه مورد ارزشیابی قرار بگیرند؟ آیا ارزشیابی ها استاندارد است؟و دارای اعتبار هستند؟ می توانند هدف های رفتاری موردنظر را بسنجند؟ باتوجه به مراحل پدیده آموزشی صحبت درباره افت تحصیلی نباید سطحی و گذرا باشد. كلیه مراحل از شروع نوشتن ارزش ها، دیدگاه ها، هدف تا آخرین مرحله اجرا و ارزشیابی یك به یك با شیوه های همه پرسی، پرسشنامه، همایش، سمینار، تحقیقات آماری باید مورد بررسی قرار گیرد تا به عوامل موثر در افت تحصیلی به شیوه علمی دست یافت.

مباني نظري و پيشينه تحقيق
در كشور ما محتوای كتب درسی توسط دفاتر تحقیق و تالیف كتب درسی به وسیله اساتید متخصص تدوین می شود. سطح ارتباط مولفین كتاب با عوامل درگیر با محتوای كتب معلم و شاگرد ضعیف بوده و نسبت به نیاز دانش آموز و تقاضای معلم بی اطلاع هستند یا حداقل شناخت از نزدیك وجود ندارد. لذا متخصصان به پشتوانه رشته تحصیلی خود به تعیین محتوای درسی پرداخته اند. موضوع های درسی مدون به عنوان منبع اصلی اطلاعاتی در برنامه آموزشی ایجاب می كند كه یك سازماندهی فارسیی و از پیش تعیین شده داشته باشیم. حتی گام های تدریس باید از پیش تعیین شده باشد تا مجموعه آموزشی بتواند به نحوی موثر و كارآمد به انتقال دانش بپردازد. با توجه به حجم كتب و نامتناسب بودن با درك و فهم دانش آموز و حتی زمان و مكان آموزشی با چالش های جدی روبه رو هستیم. با این شیوه جریان یادگیری به یك جریان مكانیكی مبدل شده. نقاط ضعف این شیوه طرح محتوای كتب درسی عبارتند از:
۱- معلومات تكه تكه شده و مجزا از یكدیگر در قالب دروس مجزا ارائه می شود لذا سریع فراموش می شود و از كاربرد علوم آموخته شده كاسته خواهد شد.
۲- برنامه درسی با موضوع محور ارتباطی با دنیای واقعی دانش آموز ندارد و مسائل و مشكلات و امور زندگی دانش آموز به طور پیوسته در برنامه درسی او گنجانده نشده است.
۳- به توانمندی ها، علایق و نیازها و تجربه های گذشته دانش آموزان توجه كافی مبذول نمی شود. لذا انگیزه های لازم برای یادگیری از آنها را سلب می كند.
۴- محتوای كتب باید با زندگی طبیعی بیگانه نباشد.
۵- درك دانش آموز از محتوا نباید تحت الشعاع كمیت آموزش قرار گیرد.
۶- مهارت های شناختی مورد توجه قرار گیرد.
۷- باتوجه به گسترش دانش بشری و پیداشدن قلمروهای جدید در علم و كثرت موضوع های درسی هماهنگی با طول زمان كلاس، تعداد شاگردان و فضای آموزش ندارد.
از طرفی می دانیم:
۱- همه معلمین توان طراحی درسی را ندارند.
۲- همه متخصصین هم آشنایی با تدوین برنامه درسی را ندارند.
۳- برنامه درسی های روییدنی كه از تعامل بین معلم و شاگرد به وجود می آید به هدف های اجتماعی تعلیم و تربیت و میراث فرهنگی نمی تواند توجه كافی مبذول كند.
۴- به هدف های مشترك و عام دست نمی یابیم.
لذا نیاز داریم:
۱- متخصصین رشته های گوناگون با ادبیات برنامه ریزی آشنا باشند.
۲- مولفین در محل اجرای محتوای درس قرار بگیرند.
۳- به نقد و بررسی محتوا پرداخته شود.
۴- نظرات معلمین، نیازهای دانش آموزان و جامعه و تجزیه و تحلیل بررسی ها را یكپارچه كنند.
تصمیم گیری های آگاهانه مبتنی بر روش های روشن بینانه متكی بر اهداف كلی باشد و توان اجرای اهداف رفتاری را نیز داشته باشد.
۵- محتوای دروس با تغییرات علوم، جوامع، علایق و نیازهای یادگیرنده و جامعه متغیر باشد.
• عوامل موثر در افت تحصیلی 
۱- محتوای آموزشی 
۲- سطح علمی معلم 
۳- ناآشنایی با حیطه عاطفی و علمی دانش آموز 
۴- كلی بودن هدف ها- بی ارتباطی هدف ها با جهت گیری برنامه ریزی 
۵- نامشخص بودن هدف های رفتاری 
۶- در دسترس نبودن كتب راهنمای تدریس برای معلم 
۷- ناهماهنگی فرهنگ خانواده و نیاز جامعه با نتیجه آموزش 
۸- وسعت علم 
۹- عدم توالی فارسیی موضوع های درسی 
۱۰- عدم بررسی مشكل یابی در امر تدریس

الف: محتوای كتب درسی
در كشور ما محتوای كتب درسی توسط دفاتر تحقیق و تالیف كتب درسی به وسیله اساتید متخصص تدوین می شود. سطح ارتباط مولفین كتاب با عوامل درگیر با محتوای كتب معلم و شاگرد ضعیف بوده و نسبت به نیاز دانش آموز و تقاضای معلم بی اطلاع هستند یا حداقل شناخت از نزدیك وجود ندارد. لذا متخصصان به پشتوانه رشته تحصیلی خود به تعیین محتوای درسی پرداخته اند. موضوع های درسی مدون به عنوان منبع اصلی اطلاعاتی در برنامه آموزشی ایجاب می كند كه یك سازماندهی فارسیی و از پیش تعیین شده داشته باشیم. حتی گام های تدریس باید از پیش تعیین شده باشد تا مجموعه آموزشی بتواند به نحوی موثر و كارآمد به انتقال دانش بپردازد. با توجه به حجم كتب و نامتناسب بودن با درك و فهم دانش آموز و حتی زمان و مكان آموزشی با چالش های جدی روبه رو هستیم. با این شیوه جریان یادگیری به یك جریان مكانیكی مبدل شده. نقاط ضعف این شیوه طرح محتوای كتب درسی عبارتند از:
۱- معلومات تكه تكه شده و مجزا از یكدیگر در قالب دروس مجزا ارائه می شود لذا سریع فراموش می شود و از كاربرد علوم آموخته شده كاسته خواهد شد.
۲- برنامه درسی با موضوع محور ارتباطی با دنیای واقعی دانش آموز ندارد و مسائل و مشكلات و امور زندگی دانش آموز به طور پیوسته در برنامه درسی او گنجانده نشده است.
۳- به توانمندی ها، علایق و نیازها و تجربه های گذشته دانش آموزان توجه كافی مبذول نمی شود. لذا انگیزه های لازم برای یادگیری از آنها را سلب می كند.
۴- محتوای كتب باید با زندگی طبیعی بیگانه نباشد.
۵- درك دانش آموز از محتوا نباید تحت الشعاع كمیت آموزش قرار گیرد.
۶- مهارت های شناختی مورد توجه قرار گیرد.
۷- باتوجه به گسترش دانش بشری و پیداشدن قلمروهای جدید در علم و كثرت موضوع های درسی هماهنگی با طول زمان كلاس، تعداد شاگردان و فضای آموزش ندارد.
از طرفی می دانیم:
۱- همه معلمین توان طراحی درسی را ندارند.
۲- همه متخصصین هم آشنایی با تدوین برنامه درسی را ندارند.
۳- برنامه درسی های روییدنی كه از تعامل بین معلم و شاگرد به وجود می آید به هدف های اجتماعی تعلیم و تربیت و میراث فرهنگی نمی تواند توجه كافی مبذول كند.
۴- به هدف های مشترك و عام دست نمی یابیم.
لذا نیاز داریم:
۱- متخصصین رشته های گوناگون با ادبیات برنامه ریزی آشنا باشند.
۲- مولفین در محل اجرای محتوای درس قرار بگیرند.
۳- به نقد و بررسی محتوا پرداخته شود.
۴- نظرات معلمین، نیازهای دانش آموزان و جامعه و تجزیه و تحلیل بررسی ها را یكپارچه كنند.
تصمیم گیری های آگاهانه مبتنی بر روش های روشن بینانه متكی بر اهداف كلی باشد و توان اجرای اهداف رفتاری را نیز داشته باشد.
۵- محتوای دروس با تغییرات علوم، جوامع، علایق و نیازهای یادگیرنده و جامعه متغیر باشد.

ب: سطح علمی معلم
معلمی چیزی فراتر از یك تخصص علمی است. معلم باید با زمینه های تربیتی، روانشناسی، برنامه ریزی، طرح درس و شیوه های آموزش آشنا باشد كه این امر با یك برنامه ریزی دقیق در سطح دانشگاهی كه معلمین بعد از دستیابی به تخصص رشته ای باید در علوم رفتاری دوره ببینند بعد از تسلط كامل به جریان آموزش وارد نشوند. شغل معلمی جای آزمون و خطا نیست. متخصص آگاه و كاردان باید معلم باشد. معلمان در دوره های تربیت معلم برای تدریس و برنامه ریزی آگاهی های لازم را كسب كنند شناخت دائمی با نیازهای دانش آموزان لازمه كار معلمی است. در دنیای امروز نقش حاكمانه معلم كه زاییده خبرگی اوست به نقش تسهیل كنندگی و مشاور و راهنمای یادگیرنده تبدیل شده.

ج: ناآشنایی با حیطه عاطفی دانش آموزان
در سیستمی كه یادگیری براساس علایق و نیازهای فراگیران نیست ایجاد انگیزه تقریباً صفر است و در صورتی كه انگیزه و رغبت درونی برای یادگیری لازم است مواجه شدن كودك با مسائل واقعی ایجاد شگفتی، كنجكاوی و محرك درونی برای او می نماید و احتیاج به تشویق و تنبیه و محرك های بیرونی ندارد. در سیستم ما دانش آموزان به كسب دانش و معلومات نائل می شوند اما سطحی و صوری و متكی بر حافظه آنها است در صورتی كه یادگیری باید معنادار و پایدار باشد.
مهمترین انتظار از سیستم آموزشی تربیت عقلانی است. حال ما تا چه اندازه فرزندانمان را با مسائل واقعی مواجه می كنیم تا تفكر كنند و با عقل و تدبیر خود به حل مسئله بپردازند.
موضوع تعلیم و تربیت رشد در بعد عقلانی، عاطفی، اجتماعی و اخلاقی است.
ادراك صحیح مطلب، مقایسه نظرات، درك ارتباط میان مطالب، استنتاج، استدلال و ارزیابی تا چه حد در برنامه های آموزشی ما دنبال می شود. مسئولیت پذیری، رعایت حقوق دیگران، ارزشگذاری به كار دیگران و در نظر گرفتن عدالت در بحث تا چه اندازه مدنظر واقع می شود.
پس بررسی افت تحصیلی فقط بررسی چرایی آمار مردودی و تجدیدی نیست چه بسا كسانی كه مردود می شوند ولی از نظر موضوع تعلیم و تربیت به مرحله رشد رسیده اند و چه بسا سیستم ارزشیابی ما دچار نواقصی است.
در سیستم آموزش و پرورش تا چه حد كارایی (انگیزه* تخصص) تقسیم بر (هزینه* زمان) كلاس اندازه گیری می شود.
به اقتصاد زمان نظرداشتن باید یكی از اهداف ما باشد.
استقلال عقلانی و سرعت در انتقال یادگیری، افزایش بازدهی آموزشی را فراهم می آورد. با چنین تفكراتی هر دانش آموز برنامه آموزشی خاص خود را نیاز دارد. هر دانش آموز باید نقطه شروع و جایگاهی را كه در آن قرار دارد شناسایی كند و پیوستن بین مطلب جدید و قدیم برقرار شود و هر شخصی با سطح خود ارزشیابی شود.
مهارت های چگونه یادگرفتن و كشف مجهول را باید در اختیار دانش آموزان قرار داد. متاسفانه در شرایط كنونی كه با نقصان های مهارتی معلمان روبه رو هستیم مسئولیت واگذاری این زمینه به ایشان دارای محدودیت است.
با استفاده از وسائل كمك آموزشی _ رسانه ای آموزش داده شود.
آنچه كه از سرانجام  نظام بر می آید برآورد نظامی است كه نوع طراحی آن موجب گریز دانش آموزان از مدرسه شده است.
یكی از دلایل ترك بی موقع مدرسه بی ارتباطی محتوا با زندگی و شغل و جامعه آنان است. باید در نظام آموزش و پرورش ظرفیت ایجاد ارتباط زندگی و مدرسه را به وجود آوریم تا از نرخ ترك تحصیل بكاهیم. نجات نظام آموزش و پرورش از حالت خشك و بی روح انتزاعی و بی معنا برای دانش آموزان شاید یك راه اصلی جلوگیری از افت تحصیلی باشد.
تطابق كیفیت یادگیری در محیط های آموزشی با یادگیری هایی كه در محیط های طبیعی اتفاق می افتد در مدرسه در قالب زنگ ها با یادگیری موضوعی سر و كار داریم، حال آن كه در ورای مرزهای مدرسه افراد در بستر زمان به گونه ای جاری و پیوسته بدون تقسیم بندی حوزه ای از دانش زندگی می كنند، باید مشوق پویایی و رفتار خلاق دانش آموزان بود.
هدف آسا ن كردن كار معلم و سازمان نباشد بلكه هدف باید آنچه باشد تا یادگیری موثر و كارا رخ دهد. پژوهش ها موید آن است كه مغز انسان در دریافت معنا و مفهوم به كاوش برای كشف نقشه ها و پیوندهای متقابل میان عناصر و مولفه های یادگیری می پردازد لذا طراحی آموزشی باید برمبنای ارتباط و پیوندی فارسیی موجه باشد و با تلفیق مطالب از وجود مطالب تكراری غیرضروری بكاهیم و پیوسته و مستمر در حال پالایش برنامه های درسی باشیم و پیوسته و مستمر در حال آموزش معلم (در حین خدمت) باشیم. هر برنامه ای علاوه بر معیارهای عقلانی مستلزم در نظرگرفتن شرایط و امكانات محیط اجرا اعم از امكانات و شرایط انسانی و فیزیكی است.
روش تحقیق
اين مطالعه بصورت توصيفي مقطعي در سال1394 انجام گرفت. 70 نفر از دختران و 60 نفر از پسران در مدارس ابتدایی شهر اصفهان  به عنوان نمونه مورد مطالعه به روش نمونه گيري تصادفي طبقه اي انتخاب شدند . ابزار گردآوري داده ها مقیاس سنجش افت تحصیلی بود . به منظور بررسي روائي پرسشنامه پس از مطالعه جهت نظرخواهي به تعدادي از اعضاي هيات علمي در دانشگاه ارائه گرديد . پايايي نيز از طريق دو نيم كردن و با استفاده از آزمون آلفاي كرونباخ 86% بدست آمد . به منظور تحليل يافته هاي ، از آزمون كاي دو ، تحليل واريانس ، انحراف معيار و ميانگين استفاده شد .
نوع پژوهشی که بر گزیده ام روش توصیفی ( اقدام پژوهی ) می باشد
روش اجرای طرح :
1 - گرد آ ورری داده ها
2 - تنظیم و تلخیص داده ها
3 - تحلیل داده ها
4 - تدوین گزارش واشاعه یافته ها
ميدان تحقيق و حجم نمونه
اين مطالعه از نوع توصيفي مقطعي است كه در سال 1394 و از جمعيتي تعريف شده  ( 70 نفر از دختران و 60 نفر از پسران) و با متغيرهاي مشخص وابسته و مستقل به انجام رسيد . در اين تحقيق ، از روش نمونه گيري تصادفي طبقه اي استفاده شد . در اين روش ، كل جامعه آماري به تعداد 130  نفر محاسبه گرديد ، سپس اسامي افراد  بر اساس حروف الفبا تنظيم گرديد . و با توجه به جمعيت افراد سهمي از نمونه به هر سال اختصاص داده شد . حجم نمونه با استفاده از فرمول كوكران 150 نفر تعيين گرديد .
در این تحقیق از آزمون سنجش افت تحصیلی استفاده شد . این پرسشنامه شامل 60 سئوال در رابطه با مشکلاتی است که مردم هر از گاهی با آن مواجه می شوند .
يافته هاي پژوهش
پایایی آزمون از طریق آزمون مجدد افراد در سال 1394 در بخشهای  آزمون به این ترتیب بدست آمد : ضریب پایایی آزمون 87%
نمونه آماری در این پژوهش دانش آموزان مشغول به تحصیل در مقطع ابتدایی شهر اصفهان میباشد ،  محقق براى انجام دادن آن به دانستن اطلاعات و پارامترهايى درباره جامعه‌اى که قصد انتخاب نمونه از آن را دارد، نياز دارد؛ مثلاً بايد وضعيت توزيع يک يا چند صفت را که مورد مطالعه است، در جامعه بداند؛ مثلاً بايد وضعيت توزيع يک يا چند صفت را که مورد مطالعه است، در جامعه بداند؛ يعنى بداند چند درصد جامعه آن صفات را دارند و چند درصد فاقد آن مى‌باشند. همچنين، بايد با انحراف استاندارد جامعه و با استفاده از روش‌هاى آمارى حجم نمونه را برآورد کند. يکى از روش‌هاى آمارى که معمولاً در ارتباط با مطالعهٔ متغيرهاى کيفى براى تعيين حجم نمونه مورد استفاده قرار مى‌گيرد فرمول زير است:
n = t۲pq / d۲
در اين فرمول z=t اندازهٔ متغير در توزيع طبيعى (توزيع نرمال مربوط به منحنى گاوس) است که از جدول مربوط در سطح احتمال موردنظر استخراج مى‌شود. گاه در فرمول به جاى حرف t حرف z نيز بکار مى‌رود. p، درصد توزيع صفت در جامعه يعنى نسبت درصد افرادى است که داراى صفت مورد مطالعه مى‌باشند. q، درصد افرادى است که فاقد آن صفت در جامعه هستند. d، تفاضل نسبت واقعى صفت در جامعه با ميزان تخمين محقق براى وجود آن صفت در جامعه است که حداکثر نسبت آن تا ۰۵/۰ است و دقت نمونه‌گيرى نيز به آن بستگى دارد. به هنگام برآورد حجم نمونه براى صفات و متغيرهاى کمّى از فرمول n=t۲s۲/d۲ استفاده مى‌شود که s۲ انحراف استاندارد جامعه است. محقق مى‌تواند مقدار z يا t را از جدول ۶ استخراج کند:      

رابطهٔ t يا درصد احتمال صحت گفتار
رديف            درصد احتمال صحت گفتار             مقدار t
۱                           ۶۸/۳                                 ۱
۲                           ۹۵                                    ۱/۹۶
۳                           ۹۵/۵                                 ۲
۴                           ۹۹                                   ۲/۵۸
۵                           ۹۹/۷                                 ۳
۶                           ۹۹/۹                                ۳/۲۹

محقق با داشتن مقدار هر يک از علائم مى‌تواند حجم نمونه را برآورد کند؛ مثلاً اگر محقق بخواهد تعداد نمونهٔ مورد نياز را در جامعه‌اى که صفت x به نسبت ۷۰ درصد پراکنده است، با سطح اطمينان ۹۵ درصد و احتمال خطاى ۵ درصد محاسبه کند، به ۳۲۲ نفر نياز خواهد داشت:            

يکى ديگر از فرمول‌هاى مورد استفاده براى برآورد حجم نمونه در متغيرهاى کمّى عبارت است از: (سرائي، حسن؛ مقدمه‌اى بر نمونه‌گيرى در تحقيق؛ ص ۱۲۹ و ۱۳۷)   

در اين فرمول N، حجم جمعيت يا جامعه و s۲ واريانس صفت در جامعه است که قبلاً محاسبه شده است. d و t نيز همان است که قبلاً بيان شد.      
از ديگر فرمول‌هاى مورد استفاده براى برآورد حجم نمونه در متغيرهاى کيفى فرمول کوچران (cochran) است که به گونه‌اى بسط يافته همان فرمول اولى است:     

در اين فرمول N حجم جامعهٔ مورد مطالعه را نشان مى‌دهد و بقيهٔ نشانه‌ها همان است که قبلاً به آنها اشاره شد. ويژگى‌ عمدهٔ اين فرمول، آن است که مى‌توان حجم جامعه را نيز در آن دخالت داد و به يک نمونهٔ فارسیى‌تر دست يافت؛ مثلاً اگر محققى بخواهد از يک جامعه صدهزار نفرى نمونه‌اى را با مشخصات زير انتخاب کند به ۳۲۱ نفر نياز خواهد داشت:

روش نمره گذاری :
روش آزمون سازی در پرسشنامه افت تحصیلی  از سایر آزمون ها متفاوت بوده ، بنابر این سیستم نمره گذاری نیز متفاوت است ، هر سئوال یک ارزش مقیاسی دارد و برای به دست آوردن نمره هر زیر مقیاس و نمره کلی آزمون باید ارزش های سئوال هایی را که به آنها پاسخ (بله ) داده شده با هم جمع کنید . ارزش و زیر مقیاس هر سئوال در جدول 2 – 1 مشخص شده است . برای محاسبه نمره کل ، ارزش های مربوط به سئوال های چهار زیر مقیاس را با هم جمع کنید .
 عوامل
افت تحصيلي دانش آموزان در درس‌هاي مختلف ،جدا از عنوان خاص كتاب عوامل مشتركي دارد، كه مهم‌ترين اين عوامل عبارتند از:
الف) عوامل مربوط به دانش آموز
 عوامل فيزيولوژيکي و جسمي مانند ضعف بينايي و شنوايي و غيره، عوامل ذهني و رواني مانند ميزان هوش و قدرت حافظه و سلامت رواني، نداشتن هدف واقعي و عيني و روشن از تحصيل، عدم انگيزش دروني براي تحصيل و مطالعه، نداشتن اعتماد به نفس کافي، ضعف اراده در تصميم گيري‌هاي تحصيلي و مطالعه و اجراي تصميمات، عدم برنامه‌ريزي دقيق از لحاظ زمان و ميزان مطالعه روزانه، نداشتن روش مطالعه مناسب براي دروس مختلف، مهارت‌هاي مطالعه‌ي نادرست.
ب) عوامل مربوط به خانواده
 اختلاف خانوادگي و خانواده آشفته ، طلاق فيزيکي يا رواني والدين ، وجود نا مادري يا نا پدري و غيره، اختلاف فرزندان با خانواده مانند لجبازي با والدين و اعتراض به جو خانواده، وابسته و متکي نمودن فرزندان به والدين در امور درسي و تکاليف ، تحقير ، سرزنش و مقايسه نادرست فرزندان با همسالان موفق، تغييرات منفي در خانواده مانند ورشکستگي سياسي و اقتصادي و اعتياد و غيره، تغيير در جهت ارتقاي سريع و غير مترقبه سطح اقتصادي يا اجتماعي خانواده و از خود باختگي و غافلگير شدن فرزندان و انواع انحرافات.
ج) عوامل مربوط به مدرسه
 گروه همسالان مانند مزاحمت و شوخي‌هاي نابجا در کلاس درس، رفتارهاي نامناسب عوامل اجرايي مدرسه مانند مدير ، معاونين ، دبيران و مشاوران، جو عمومي حاکم بر مدرسه از لحاظ درسي مانند سخت‌گيري بيش از حد دبيران .
د) عوامل مربوط به اجتماع
 دوستان نا باب، استفاده‌ي نادرست از کلوپ‌هاي ورزشي، بدن سازي ، بيليارد و غيره، استفاده نادرست از کافي نت‌ها و گيم نت‌ها، گذراندن وقت زياد در خيابان‌ها و خارج از منزل.
براي رفع و برطرف نمودن اين موانع راهكارهاي مختلفي وجود دارد، كه بيان همه آن‌ها از عهده اين مقاله بيرون است.اما بدون شك به منظور كاهش افت تحصيلي دانش آموزان و رفع اين موانع بايد از طريق والدين و مربيان اقدام نمود.
والدين و مربيان در مواجهه با افت تحصيلي نوجوانان بايد انعطاف پذير بوده، رفتارهاي خشونت آميز با وي نداشته باشند و در عوض موفقيتهاي تحصيلي او را تقويت نموده و به او پاداش دهند. زيرا در يادگيري هميشه حضور پاداش و تقويت اهميت بسياري دارد. زيرا فرد از طريق تقويت مي تواند به يادگيري بيشتري دست يابد. در غير اينصورت عدم تقويت فرد در هنگام افت تحصيلي موجب ترک تحصيل او خواهد شد .
به عبارت ديگر والدين و مربيان مي بايستي به دانش آموز توجه کافي را مبذول داشته و روحيه اعتماد به نفس وي را افزايش دهند و در او نسبت به درس خواندن هدف ايجاد کنند.و نيز بايد توجه داشته باشند که افت تحصيلي نشانه عدم توانايي تحصيلي نيست.
نكته ديگري كه بايد مربيان و والدين بدان توجه داشته باشند اينست كه ملاک از درس خواندن يادگيري است نه نمره يادگيري علم و دانش ، کسب مهارتها براي زندگي آينده ، يادگيري نظم و تربيت ، قوانين جامعه و اجتماعي شدن مهم است . بنابراين نبايد نمره را به عنوان ملاک پيشرفت تحصيلي دانش آموز در نظر داشته باشند، بلکه هدف يادگيري است. از اينرو والدين و مربيان بايد انعطاف کافي را در زمينه نمره دانش آموزان داشته باشند، تا مشکلاتي را در اين زمينه براي دانش آموز به وجود نياورند، پس همه تلاش مربيان و والدين بايد جلوگيري از افت تحصيلي دانش آموز باشد،زيرا چنانچه افت تحصيلي ادامه يابد به بزهکاري و انحراف دانش آموز منجر مي‌شود و در نتيجه ترک تحصيل به وجود مي آيد، كه يكي از مهم‌ترين عوامل فساد در جامعه مي‌باشد.
عوامل افت تحصيلي در دروس ریاضی و فارسی
در هر درسي علاوه بر عوامل عمومي كه در بالا ذكر شد، علل ديگري نيز وجود دارد كه باعث افت تحصيلي در آن درس مي‌شود. اين عوامل را در درس‌هاي ریاضی و فارسی در سه محور دانش آموز، معلم و كتاب مورد بررسي قرار مي‌دهيم.

الف) دانش آموز
يكي از واقعيت‌هاي غير قابل انكار در جامعه كنوني ما اينست كه رشته علوم انساني از منزلت و جايگاه بسيار پاييني برخوردار است و در انتخاب رشته تحصيلي دانش آموز رشته‌هاي رياضي و تجربي نسبت به رشته انساني در اولويت قراردارند و گاهي مشاهده مي‌شود كه رشته فني و حرفه‌اي نسبت به رشته انساني جايگاه بهتري دارد.بنابراين اكثر دانش آموزاني كه رشته تحصيلي خود را علوم انساني انتخاب مي‌كنند، از روي علاقه و رغبت نبوده، بلكه چون از لحاظ درسي نمره حد نصاب براي انتخاب رشته رياضي يا تجربي را كسب ننموده‌اند،وارد رشته انساني مي‌شوند.بنابراين بي رغبتي دانش آموزان به اين رشته و دروس آن از جمله ریاضی و فارسی عامل افت تحصيلي مي‌شود.
_راهكار مؤثر
براي اينكه دانش آموزان به علوم انساني علاقمند شوند،بايد جايگاه اين رشته تغيير يابد و اهميت آن براي دانش‌ آموزان مشخص گردد كه اين كار بايد از خود دبيران و مسؤولان سازمان آموزش و پرورش آغاز گردد. كه در اينصورت دانش آموزان با علاقه و رغبت اين رشته را انتخاب نموده و دانش آموزاني كه از لحاظ در سي توانمندتر هستند بدان رو مي آورند. همچنين با مشخص نمودن جايگاه حقيقي رشته انساني اهميت هر يك از دروس اين رشته از جمله ریاضی و فارسی روشن مي‌شود.و در نتيجه براي دانش آموزان داراي جذابيت مي‌شود.
ب) معلم
گاهي ممكن است معلم و روش تدريس او در يك درس باعث بي‌رغبتي دانش‌ آموزان به آن درس و در نتيجه افت تحصيلي آنان گردد. كه در مورد در س ریاضی و فارسی اين عوامل را مي‌توان ذكر نمود:
تدريس ریاضی و فارسی توسط دبيران غير مرتبط
گاهي مشاهده مي‌شود كه براي تدريس ریاضی و فارسی با وجود دبيراني رشته تخصصي آنها ریاضی است،از معلمان غير متخصص استفاده مي‌شود. مسلما تدريس و تسلط معلم در رشته تخصصي خود با غير آن متفاوت است.

مشکلات جسمى         
هرگونه مشکل جسمى فرد ممکن است به تأثير منفى در روند يادگيرى او منجر شود. اساساً مشکلات جسمى را مى‌توان به دو دسته تقسيم کرد. دسته‌ى اول، مشکلاتى است که بدليل حالت فيزيکى جسم، فرد را در يادگيرى دچار مشکل مى‌کند. به عنوان مثال دانش‌آموزى که چشمش بخوبى تابلو را تشخيص نمى‌دهد يا دانش‌آموزى که گوشش بخوبى مطالب را نمى‌شنود و يا يادگيرنده‌اى که بخاطر ضعف جسمى قادر نيست مدت کلاس را با آرامش بگذراند، چنين افرادى حتى با بهره‌ى هوشى کافى در يادگيرى و کسب مهارت‌ها قادر نيستند از استعداد واقعى خود بهره بگيرند. دسته‌ى دومِ مشکلات جسمي، حالت روانى و عاطفى ايجاد کرده و مانع ابراز وجود شخصيت يادگيرنده مى‌شوند. به همين دليل او قادر نيست از استعداد واقعى خود بهره برده، آن را آشکار سازد.                     
براى پيش‌‌گيرى از بروز چنين شرايطي، لزوم توجه به بهداشت جسمى و روانى دانش‌آموزان بسيار اساسى است.                    
مشکلات عاطفى         
بعضى از دانش‌آموزان دچار مشکل عاطفى هستند. دانش‌آموزى که نتواند به تناسب سن خود رفتار موردانتظار جامعه ( رفتار عادي) را از خود ظاهر سازد، مثلاً در مقابل تذکرات عادى معلم يا والدين به گريه بيفتند يا در رويارويى با حوادث عادى دچار اضطراب و نگرانى بيش از حد شود، در مقابل شوخى‌هاى دوستانه‌ى هم‌کلاسى‌ها دچار خشم شديد و نگرانى گردد و خلاصه رفتارى انجام دهد که با رفتارهاى عادى مغايرت داشته باشد، ممکن است دچار مشکل عاطفى بوده، اين امر بر روند آموزشى او تأثير منفى بگذارد. علت تأثير منفى چنين روحيه‌ي، عدم سازگارى دانش‌آموز با محيط کلاس، جامعه و هم کلاسى‌هاست. چنين فردى هم از طريق هم‌کلاسى‌ها منزوى مى‌شود و هم بدليل تلقى ناخوشايند از هرگونه رفتار معلم و والدين، مستمراً دچار بحران روحى است و بنابراين از محيطى که در آن اين‌گونه بحران‌ها برايش ايجاد مى‌شود، بيزار و فرارى مى‌گردد.                        

مشکلات تدريس معلم  
والدين گرامى بايد بدانند که ممکن است علت بيزارى از درس يا مدرسه و يا عدم انجام تکاليف نوعى عدم علاقه‌مندى به معلم باشد. عدم علاقه‌مندى به معلم داراى دلائلى است. از جمله:                     
      
معلم در نحوه‌ى تدريس خود بايد طيف متفاوت دانش‌آموزان و تفاوت‌هاى فردى آنان را در نظر بگيرد تا حتى‌المقدور از بروز مشکلات جلوگيرى بعمل آيد. معلم بايد بداند طيف استعدادها، تمامى دانش‌آموزان قوى و ضعيف را شامل مى‌گردد. وى حتى در تقسيم نگاه‌ها، محبت‌ها و توجهات به دانش‌آموزان بايد عدالت را رعايت نمايد.
مشکلات خانوادگى      
مشکلات خانوادگي، طيف وسيعى از مسائل را از اختلاف بين پدر و مادر گرفته تا برخوردهاى غيرمعقول همچون خشونت بيش از حد، عطوفت زياد، روابط اعضاى خانواده با هم، موقعيت دانش‌آموزان در بين اعضاى خانواده، مشکلات رفتارى والدين و بسيارى از مسائل ديگر را شامل مى‌گردد.                        

بحث و نتيجه گيري
نتایج این پژوهش نشان می‌دهد افت تحصيلي دانش آموزان مقطع ابتدايي تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله  عوامل: فردی،خانوادگی، آموزشگاهی، فناوری‌های نوین ارتباطی و عوامل اجتماعی  قرار می‌گیرد. اختلاف خانوادگي و خانواده آشفته ، طلاق فيزيکي يا رواني والدين ، وجود نا مادري يا نا پدري و غيره، اختلاف فرزندان با خانواده مانند لجبازي با والدين و اعتراض به جو خانواده، وابسته و متکي نمودن فرزندان به والدين در امور درسي و تکاليف ، تحقير ، سرزنش و مقايسه نادرست فرزندان با همسالان موفق، تغييرات منفي در خانواده مانند ورشکستگي سياسي و اقتصادي و اعتياد و غيره، تغيير در جهت ارتقاي سريع و غير مترقبه سطح اقتصادي يا اجتماعي خانواده و از خود باختگي و غافلگير شدن فرزندان و انواع انحرافات.
 در اين پژوهش به بررسي تاثير نقش خانواده بر افت تحصيلي دانش آموزان مقطع ابتدايي شهر اصفهان پرداختيم.
در اين تحقيق ، از روش نمونه گيري تصادفي طبقه اي استفاده شد . در اين روش ، كل جامعه آماري به تعداد 130  نفر محاسبه گرديد ، سپس اسامي افراد  بر اساس حروف الفبا و به تفكيك رشته تحصیلی تنظيم گرديد . و با توجه به جمعيت افراد سهمي از نمونه به هر سال اختصاص داده شد . حجم نمونه با استفاده از فرمول كوكران 150 نفر تعيين گرديد .
ابزار گردآوري داده ها مقیاس سنجش افت تحصیلی بود . به منظور بررسي روائي پرسشنامه پس از مطالعه جهت نظرخواهي به تعدادي از اعضاي هيات علمي در دانشگاه ارائه گرديد . پايايي نيز از طريق دو نيم كردن و با استفاده از آزمون آلفاي كرونباخ 86% بدست آمد . به منظور تحليل يافته هاي ، از آزمون كاي دو ، تحليل واريانس ، انحراف معيار و ميانگين استفاده شد .
افت تحصيلي دانش آموزان در درس‌هاي مختلف ،جدا از عنوان خاص كتاب عوامل مشتركي دارد، كه مهم‌ترين اين عوامل عبارتند از:
الف) عوامل مربوط به دانش آموز
ب) عوامل مربوط به خانواده
ج) عوامل مربوط به مدرسه
 د) عوامل مربوط به اجتماع
 عوامل افت تحصيلي در دروس ریاضی و فارسی را در سه محور دانش آموز، معلم و كتاب مورد بررسي قرار داديم.

همچنين به بررسي نقش مشکلات جسمى ، مشکلات عاطفى ، مشکلات تدريس معلم و مشکلات خانوادگى پرداختيم.           
ديديم كه مشکلات خانوادگي، طيف وسيعى از مسائل را از اختلاف بين پدر و مادر گرفته تا برخوردهاى غيرمعقول همچون خشونت بيش از حد، عطوفت زياد، روابط اعضاى خانواده با هم، موقعيت دانش‌آموزان در بين اعضاى خانواده، مشکلات رفتارى والدين و بسيارى از مسائل ديگر را شامل مى‌گردد.               

پيشنهادات
بايد ميزان توقع مربيان و والدين از دانش‌آموزان معلوم باشد. اگر پدر و مادر و معلم از ميزان استعداد و توان يادگيرنده اطلاع درستى نداشته باشند و او با حداکثر تلاش و براساس استعداد خود قادر نباشد از حمايت و تشويق والدين و مربيان خود بهره گيرد و برعکس از اينکه نتوانسته است به شرايط مورد دلخواه آنان نائل آيد، دست‌خوش بى‌علاقگي، بى‌تفاوتي، افت آموزشى و حتى بيزارى فرزندانمان خواهد بود. زير آنها مى‌بينند که به‌رغم تلاش و کوشش و برخوردارى از بهره‌ى هوشى و استعداد لازم، مورد انتقاد و بى‌مهرى والدين و يا حتى مربى قرار مى‌گيرند.

افت تحصيلى نوعى کاهش عملکرد تحصيلى و درسى دانش‌آموزان از سطحى رضايت‌بخش به سطحى نامطلوب محسوب مى‌شود.                       
بهترين شاخص براى تعيين افت تحصيلى دانش‌آموزان مقايسه و سنجش سطح عملکرد تحصيلى آنان با ميزان توان و استعداد بالقوه‌ى آنان است.

بررسی علل و عوامل مؤثر در افت تحصیلی دانش آموزان/معلمی جای آزمون وخطا نیست
معنای لغوی افت عبارت است از كمبود، كمی، كم و كاست و نقصان. لذا افت تحصیلی به معنای كمبود و نقصان در فرآیند تحصیل است. یا به معنای تحت اللفظی آن سنجش علل آمار تجدیدی و مردودی دانش آموزان است.   
                  
فرآیند آموزش به معنای مجموعه ای است از آنچه كه شاگرد در مدرسه از طریق برنامه درسی آشكار و پنهان می آموزد و یا فرصت آموزش را به خاطر جای نگرفتن در برنامه درسی پیدا نمی كند.
درك معلمین، اولیا و دانش آموزان از این فرآیند چیست؟
نقطه ای را كه دانش آموز از نظر علمی در آن قرار دارد و جایگاه دانش آموزان در هر مقطع و درس و كلاس كجاست؟
هدف های رفتاری كه باید به صورت مشاهده دربیاید و با ابزار و ملاك های عینی ارزشیابی شود چیست؟
تا چه اندازه به هدف ها، محتوا، فعالیت های یادگیری دانش آموزان، روش های ارزشیابی راهبردهای تدریس، ابزار یادگیری، زمان و مكان یادگیری پرداخته ایم و محیط های آموزشی مان عوامل اجرایی، معلم و مسئولان با این امور آشنا هستند. آیا واقعاً نقطه شروع همه فراگیران یكسان است؟ آیا همه باید به یك شكل و شیوه مورد ارزشیابی قرار بگیرند؟ آیا ارزشیابی ها استاندارد است؟و دارای اعتبار هستند؟ می توانند هدف های رفتاری موردنظر را بسنجند؟ باتوجه به مراحل پدیده آموزشی صحبت درباره افت تحصیلی نباید سطحی و گذرا باشد. كلیه مراحل از شروع نوشتن ارزش ها، دیدگاه ها، هدف تا آخرین مرحله اجرا و ارزشیابی یك به یك با شیوه های همه پرسی، پرسشنامه، همایش، سمینار، تحقیقات آماری باید مورد بررسی قرار گیرد تا به عوامل موثر در افت تحصیلی به شیوه علمی دست یافت.

فهرست منابع  :
منابع فارسی :
1 – حسین پور ، سید جواد الدین . آناتومی افت تحصیلی  : تهران: انتشارات بسیج دانشگاهی ، ۱۳۷8.
2 - یان رابرتسون. درآمدی بر جامعه. ترجمهٔ حسین بهروان. چاپ سوم، مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲.
3 - ساناساریان، الیز. جنبش حقوق دختران در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷). چاپ اول، تهران: نشر اختران، ۱۳۸۴، ISBN 964-7514-78-6.
4 - تامین ملوین. جامعه‌شناسی قشربندی و نابرابری‌های اجتماعی. ترجمهٔ عبدالحسین نیک‌گهر. چاپ دوم، تهران: توتیا، ۱۳۷۳، ۱۲۸
5 مفتح زاده، محمد حسن، 1380، بررسي راه هاي افزايش مشاركت دانش آموزان در انجام فعاليتهاي پرورشي مدارس، معاونت پرورشي و تربيت بدني وزارت آموزش و پرورش .
6 . رضا زاده ، محمد حسن، 1381، ارتقاي فرهنگ مدرسه، بنياني براي اصلاح مدرسه، سال هجدهم، شماره ، پائيز 1381، شماره مسلسل 71، صفحات 103 تا133.

منابع لاتین :
1.                  ^ Seligman, M.E.P., Walker, E.F. & Rosenhan, D.L. (2001). Abnormal psychology, (4th ed.) New York: W.W. Norton & Company, Inc.
2.                  ^ Ohman, A. (2000). Fear and anxiety: Evolutionary, cognitive, and clinical perspectives. In M. Lewis & J. M. Haviland-Jones (Eds.). Handbook of emotions. (pp.573-593). New York: The Guilford Press.
3.                  ^ National Institute of Mental Health Retrieved September 3, 2008.
4.                  ^ Smith, Melinda (2008, June). Anxiety attacks and disorders: Guide to the signs, symptoms, and treatment options. Retrieved March 3, 2009, from Helpguide Web site: http://www.helpguide.org/mental/anxiety_types_symptoms_treatment.htm>

[2]دانشجوی کارشناسی ارشد تحقیقات آموزشی، گروه روش‌ها و برنامه‌های آموزشی و درسی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران
[3] استاد يار گروه روش‌ها و برنامه‌های آموزشی و درسی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران