بهار تکنولوژی و فناوری

تحليل محتواي کتابهاي درسي فارسي و علوم اجتماعي پايه ششم ابتدايي از حيث توجه به هويت ملي بر محور
استانداردهاي مصوب
 ١-اکبر جديدي محمدابادي ٢- اکرم پوزاد
 
١-عضو هيئت علمي دانشگاه پيام نور
٢- کارشناس مشاور آموزش و پرورش و مدرس مدعو دانشگاه پيام نور
 
Analysis of Persianand Social Courses  Textbooks’ Content of primary Sixth Grad from
Viewpoint of Attention to National Identity on basis of Authorized Standard 
 
چکيده
با توجه به اينکه يکي از ابزارهاي مهم آموزش و پرورش کشورمان کتابهاي درسي است ، کتابهاي درسي مي تواند در پرورش هويت ملي نقش موثري داشته باشد. بنابراين در اين پژوهش به تحليل کتب درسي از حيث توجه به هويت ملي در پايه ششم ابتدايي پرداخته مي شود. پژوهش حاضر از نوع توصيفي که درگروه تحقيقات کاربردي است . روش استفاده کيفي و به کمک تحليل محتواي متن که يکي از روشهاي علمي براي بررسي محتواي مدارک اسنادي است مي باشد. جامعه آماري کليه کتابهاي درسي پايه ششم ابتدايي مي باشد. روش نمونه گيري هدفمند، بر اين اساس کتابهاي فارسي و علوم اجتماعي به عنوان نمونه انتخاب شدند. براي تجزيه و تحليل اطلاعات از آمار توصيفي (شامل : جدول فراواني ، ميانگين ، درصد و نمودار) استفاده شد. يافته هاي به دست آمده از پژوهش حاضر دلالت بر آن دارد که در کتاب هاي اجتماعي و فارسي بخوانيم به برخي نمادها مثل جغرافيا و مکان طبيعي _ ملي ، مشاهير ايراني و فرهنگ در حد نسبتاً مناسب توجه شده است . برخي نمادها مثل پرچم ، سرود ملي ، تقويم رسمي ، قوميت ، ادبيات ملي ، اساطير ايراني ، مکان تاريخي و ملي و هنر ايراني کم توجه شده است . و به برخي نماد ها مثل دين اصلا توجه نشده است . بنابراين طبق نتايج اين پژوهش محتواي (متن و تصوير) کتاب هاي اجتماعي و فارسي بخوانيم به طور متعادل و متوازن به موضوع نمادهاي هويت ملي نپرداخته است . 
 
کليدواژه : تحليل محتوا، هويت ملي ، فارسي ، علوم اجتماعي .
 
مقدمه
آموزش و پرورش بستر توسعه انساني است و توسعه انساني کليد توسعه اقتصادي ، سياسي و اجتماعي است . دست اندرکاران حکومت و رهبران فکري جامه بايد بر اين نکته باور داشته باشند و براي رسيدن به توسعه انساني ،برنامه ريزي صـحيح و علمـي و هدفـدار و اقـدامات عملـي انجـام دهند. اين هدف تحقق پيدا نمي کند مگر با تقويت نظام آموزشي به ويژه آموزش و پرورش . نقشي که کتاب درسـي ، برنامـه تربيتـي مـدارس و معلمان مي توانند در تأمين هدف ، هويت آفريني و هويت باوري فرزندان اين سرزمين ايفا کننـد بسـيار بـزرگ و مهـم خواهـد بود(عليرضـايي ،
  .(1385
هويت داراي انواع ، سطوح و سلسله مراتب مختلفي است اما در يک دسته بندي کلي مي توان دو نوع هويت را از يکديگر متمايز کـرد: هويـت فردي يعني همان چيزي که فرد به واسطه ويژگي ها، خصوصيات يگانه و منحصر به فرد خود مورد شناسايي قرار مـي گيـرد و در عـين حـال از ديگران متمايز مي شود و هويت جمعي که عبارت است از تعلق خاطر تعدادي از افراد به امور مشترک با عنواني خواص . چنـين تعلقـي موجـب احساس همبستگي و شکل گيري يک واحد جمعي مي شود که با عنوان ما از ماهاي ديگر جدا مي شـود. يکـي از جـامعترين بخشـهاي هويـت جمعي هويت ملي است که فراگيرترين و در عين حال مشروعترين سطح هويت در تمامي نظامهاي اجتماعي است (لقماني و خامسان ،١٣٨٩). 
تعريف معيارها و استانداردهاي عمومي منابع آموزشي و تربيتي بر عهده سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي است . 
 ١



 
  جذابيت شکلي و ظاهري
  خلاقيت و نوآوري 
  رعايت قواعد زبان و خط فارسي 
  رعايت اصول بهداشتي و ايمني
  سهولت بکارگيري 
  صحت و دقت علمي 
  تناسب محتوا و روش هاي ارائه با مشخصات و اهداف برنامه درسي و رشته تحصيلي 
  رعايت و ترويج ارزش هاي ديني ، فرهنگي واجتماعي جامعه اسلامي - ايراني 
  متناسب با ويژگي ها و نياز ها ي مخاطبان مبتني بر روان شناسي رشد 
  به روز بودن و تناسب با مقتضيات زمان 
  سادگي و رواني محتوا 
  سازماندهي مناسب محتوا 
  توجه به متون علمي تمدن اسلامي - ايراني (آيين نامه سازماندهي منابع آموزشي و تربيتي ، مصوبه ٨٢٨، ١٣٨٩ ). 
بيان مسئله و اهميت و ضرورت
هويت ، پاسخي به چيستي و کيستي هر فرد است و در واقع مجموعه خصوصياتي است که شخص را از ديگران متمايز مي کند. از ايـن رو هـيچ انساني نمي تواند بدون داشتن هويت به حيات اجتماعي خود ادامه دهد؛ بنابراين يکـي از مسـائل مهـم و بحـران هـاي دوران نوجـواني ، تشـکيل هويت و انسجام خود است که اريکسـون در نظريـه خـود بـه آن مـي پردازد(ماسـن ١و همکـاران ، ترجمـه ياسـايي ، بـه نقـل از منـادي و صـادق زاده ،١٣٨٧). 
هويت انواع مختلفي دارد، مانند هويت ملي ، ديني و فرهنگي ، در اين ميان جايگاه هويت ملي نسبت به انواع ديگر هويت ، بالاتر اسـت . بحـث از هويت يکي از اساسي ترين و جديدترين مباحث عصر مدرن و پسامدرن مي باشد که پس از رنسانس پديد آمده است (ميلر٢ به نقـل از منـادي و صادق زاده ، ١٣٨٧). 
هويت ملي عبارت است از مجموعه ويژگي ها، وابستگي ها و پيوندهاي جغرافيايي يا تاريخي ، فرهنگي ، حماسي و قـومي کـه زنـدگي انسـان را دربرمي گيرد و عضو جامعه به آن مي بالد و افتخار مي کند(روح الاميني ، به نقل از منادي ، ١٣٨٧). هويـت ملـي نمادهـاي مختلفـي دارد کـه از جمله آنها مي توان به پرچم ، سرود ملي و تقويم رسمي (صادق زاده ،١٣٨٦)، مکانهاي تاريخي (ميرمحمـدي ، ١٣٨٣)، جشـنهاي ملي (شـيخاوندي ،
١٣٨٣)، قوميت : ترک ، لر، کرد، آداب و رسوم ، گويش ها، لهجه ها، هنر ملي (موسيقي ، نقاشي ، معماري ، قاليبافي ، کارهاي دستي مثل قلم زني و خاتم کاري )، مشاهير ايراني (ادبي : مولوي و حافظ ، علمي : بوعلي سينا، سياسي : امير کبير، امام خميني ،هنري : کمال الملک ، نظامي : چمران ، صياد شيرازي )، دين (زرتشت ، اسلام ، عرفان و تصوف )، مکان هاي تاريخي ملي (تخت جمشيد، ميـدان نقـش جهـان ، حمـام فـين کاشـان ، ارگ بـم )، سياست (حفظ تماميت ارضي ، دفاع از سرزمين ، وجود قوانين )، جغرافيا(نقشه ايران ، مرز)، مکانهاي طبيعـي ملـي (خليج فـارس ، دماونـد)، اسـاطير ايراني (رستم ، سهراب ، سيمرغ )، ادبيات ملي (شعر، شاهنامه مثنوي معنوي ، رباعيات خيام )، آداب و رسوم : اعياد، شب يلدا، سيزده به در، مهرگان ، عروسي و عزا، لباس : حجاب ، چادر، لباس محلـي ، غـذاهاي ايرانـي : شـله زرد، خصوصـيات اخلاقـي مثبـت : احتـرام بـه بزرگترهـا، خـونگرمي ، مهمانوازي ، عشق به والدين ، تعارف ، خصوصيات سياسي يا ملي مثبت : ميهن پرستي ، استقاما، استقلال طلبي ، مذهبي بودن : توجه به مسـائلي مثـل نذر، وقف ، شرکت در مراسم عاشورا اشاره کرد. (داوري اردکان ،١٣٨٦) 
 
١. Mesen
٢. Miller
 ٢



 
 هويت ملي به مثابه پديده اجتماعي سياسي ، زاييـده عصـر جديـد اسـت کـه ابتـدا در اروپـا و آنگـاه از اواخـر قـرن نـوزدهم در مشـرق زمـين و سرزمينهاي ديگر راه يافت . اما هويت ملي به منزله مفهومي علمي ، از ساخته هاي تازه علوم اجتماعي است که از نيمـه دوم قـرن بيسـتم بـه جـاي مفهوم "منش ملي " و "خلق ملي " که از مفاهيم عصر رمانتيک بود در حال رواج يافتن است (مرشدي زاده ، ١٣٨٠).
عوامل مختلفي مانند نخبگان ، دانشمندان ، هنرمندان و نويسندگان ، آموزش و پرورش ، خانواده و رسانه هاي جمعي در تشکيل هويت تأثيرگـذار هستند. از آنجا که دانش آموزان بيشتر وقت خود را در مدرسه مي گذرانند، نهاد آموزش و پرورش مي تواند از راه هـاي مختلفـي ماننـد معلـم ، کتابهاي درسي و فضاي آموزشي به هويت يابي دانش آموزان کمک کند. از ميان عناصر آموزشي کتابهـاي درسـي در نظـام آموزشـي کشـور نقش مهمي دارند، بنابراين ، در ساختن هويت دانش آموزان بسيار موثرند. 
جامعه اي که مردم آن ، نگرش واقع بينانه و بر مبناي حقيقت نسبت به خود داشته باشند و بر موقعيت خويش آگاهي کامل داشته و نسبت به ايـن موقعيت احساس مثبتي در آنها وجود داشته باشد از آسيب ها در امان مانده و براي پيشرفت و توسعه تلاش پيگيري نموده و با ايجاد صميميت و همدلي جهان وطني را توسعه داده و امنيت و آرامش را در سطح جهاني تجربه خواهند کرد. در نظام تعليم و تربيت هويت يابي دانش آمـوزان از هر دو جنبه فردي و اجتماعي داراي اهميت بوده است . نقش نظام آموزش در حل بحران هويت نسل آينده ايران به عنـوان يکـي از معظـلات فرهنگي جامعه بسيار اساسي است . شناسايي ، درک و تعريف دانش آموزان از ملت ايراند و هويت ملي و احساس تعلق ، وابستگي و وفاداري بـه آن مي تواند ثمرات ارزنده اي در زندگي فردي و اجتماعي دانش آموزان داشته باشد(فياض ، ايماني قوشچي ، ١٣٨٩). 
از جمله فوايد حاصل از آگاهي دانش آموزان از هويت ملي مي توان به موارد زير اشاره کرد: 
 رشد و تکامل انسان ها و افزايش اعتماد به نفس
 ايجا صميميت در نظام آموزشي : اين احساس که همه افـراد جامعـه ، متعلـق بـه يـک فرهنـگ و هويـت مشـترک هسـتند، هـوعي صميميت و همدلي ميان سياست گذاران ،مجريان نظام آموشي و همچنين دانش آموزان ايجادد مي کند(ملاصادقي ،١٣٧٨)
 توسعه هوشياري گروهي (در نظر آوردن ديگران و ايجاد گروههاي انساني ، درک نقاط مشترک ملي و همبستگي ملي )
 اعتلاي فرهنگي و ظهور تمدن و پيشرفت
 شکل گيري هويت ملي مانعي در برابر تهاجم فرهنگي
 مانعي عظيم در برابر پديده فرار مغزها (فياض ، ايماني قوشچي ، ١٣٨٩).
کتابهاي درسي آئينه تمام نماي سياست هاي ايدئولوژيک ، فرهنگي ، ديني ، سياسي ، اجتماعي در حـوزه عمـومي و دولـت ، ملـت و حـوزه هـاي کلان ديني ـ زباني ، نژادي هستند(شيخاوندي ؛ ١٣٨٠، به نقل از فياض و ايماني قوشچي ، ١٣٨٩ ).
کتابهاي درسي منعکس کننده هدفهاي تربيتي مطلوبي هستند که سياستگذاران نظام آموزش و پرورش در جستجوي دستيابي به آنها مـي باشـند.
اين منابع آموزشي ، در کشورهايي با سيستم آموزشي متمرکز اهميتي چندبرابر پيدا مي کنند. در راستاي شکل گيري هويت ملي دانش آمـوزان ، کتابهاي درسي نقش تعيين کننده اي را در تکرار و تنفيذ هويت به خصوص هويت ملي ايفا مي کنند. کودک در جريـان تربيـت در دوره هـاي ابتدايي و راهنمايي نخستين مفاهيم و انگاره هاي مربوط به هويت قومي و ملي را مي آموزد و رابطه عاطفي ـ خردمندانه "خـود" را بـا ديگـران آشنا و نا آشنا، دروني مي سازد و "من " فردي را با "ماي "خانوادگي و به تدريج به "ماي " قومي ـ ايلي و بالاخره بـه "مـاي " ملـي ـ دينـي و در نهايت "ماي " جهاني اعتلا مي بخشد(شيخاوندي ؛ ١٣٨٠، به نقل از فياض و ايماني قوشچي ، ١٣٨٩ ). 
کتابهاي درسي بايد هم در زمينه دادن اطلاعات و ايجاد آگاهي هاي لازم و بالا بردن قـدرت تجزيـه و تحليـل فراگيـران بکوشـد و هـم از نظـر عاطفي آنها را تحت تأثير قرار داده و احساس مثبت نسبت به هويت ملي در سطوح بالاي عاطفي در آنها ايجاد نمايد(طالبي ، به نقـل از فيـاض و ايماني قوشچي ، ١٣٨٩). 
پژوهش حاضر به بررسي محتواي کتب درسي (فارسي و مطالعات اجتماعي ) پايه ششم ابتدايي بـا توجـه بـه هويـت ملـي براسـاس اسـتانداردهاي مصوب مي پردازد. با توجه به موضوع پژوهش ، يافته هاي اين تحقيق را مي توان براي سياسـت گـزاران ، مـديران و مجريـان آمـوزش و پـرورش ،
 ٣



 
توليد کنندگان منابع و رسانه هاي آموزشي و تربيتي در زمينه هويت يابي دانش آموزان به کار بست ، لذا در ادامه به نحوه ي کاربست يافتـه هـاي اين تحقيق توسط هر کدام از بخشهاي فوق اشاره خواهيم کرد.
اين پژوهش مي تواند به سازمان آموزش و پرورش به عنوان يکي از مهم ترين و تأثيرگذارترين نهادهاي متولي امر آموزش و تربيت کودکان و نوجوانان در برنامه ريزي کارشناسانه کمک کند تا اين نهاد بتواند با تصميم گيـري و برنامـه ريـزي بهتـر زمينـه را بـراي دسـتيابي بـه هويـت در نوجوانان فراهم کند و با گنجاندن برنامه هاي درسي مناسب در طول دوران تحصيل آنهـا را بـراي رسـيدن بـه هويـت اصـلي و ايرانـي خودشـان راهنمايي کند. با توجه به مطالب فوق مطالعه حاضر با هدف بررسي محتواي کتب درسي (فارسي و مطالعات اجتماعي ) پايه ششم ابتدايي با توجه
به هويت ملي براساس استانداردهاي مصوب انجام گرفت و سوالات زير مطرح شد: 
 
سوال اصلي پژوهش :
 تا چه ميزان هويت ملي در محتواي کتب درسي (فارسي و مطالعات اجتماعي ) ششم ابتدايي بر اساس استانداردهاي مصوب رعايت شده است ؟ 
سوالات جزئي پژوهش :
١. آيا هويت ملي در متن کتب درسي (فارسي و مطالعات اجتماعي ) ششم ابتدايي رعايت شده است ؟
٢. آيا هويت ملي در تصاوير کتب درسي (فارسي و مطالعات اجتماعي ) ششم ابتدايي رعايت شده است ؟ 
روش پژوهش
پژوهش حاضر از نوع پژوهشهاي توصيفي است که در گروه تحقيقات کاربردي قرار مـي گيـرد. روش مـورد اسـتفاده در ايـن پـژوهش از نـوع کيفي و به کمک تحليل محتواي متن که يکي از روشهاي علمي براي بررسي محتواي مدارک اسنادي است مي باشد. 
 
جامعه و نمونه آماري
جامعه آماري تحقيق ، کليه کتابهاي درسي پايه ششم ابتدايي مي باشد. در اين پژوهش از روش نمونه گيري هدفمند اسـتفاده مـي شـود. بـر ايـن اساس کتابهاي فارسي و علوم اجتماعي به عنوان نمونه انتخاب مي شود زيرا احتمال وجود هويت ملي در اين کتابها بيشتر است . 
روش اجرا
روش تحليل محتوا در اين پژوهش به اين گونه مي باشد که پس از آنکه متن مورد مطالعه تفسيري قـرار گرفـت آن را بـا پرسـش هـا و اهـداف پژوهش ارتباط مي دهيم . نمادهاي هويت ملي که در اين پژوهش مورد مطالعه قرار گرفتند از متن کتاب درسي استخراج مـي شـود و بـراي هـر نماد جدول فراواني و درصد مشخص مي شود. پژوهشگران براي اطمينان يافتن از پايايي تحليل محتوا، واحدهاي تحليل را کدگذاري مي کننـد و همه پژوهشگران بر آن توافق مي کنند. اين روش يکي از رايج ترين روشها براي پايايي در تحليل محتـوا است (هولسـتي ، ترجمـه سـالار زاده ،
  .(1373
روش تجزيه و تحليل اطلاعات
براي تجزيه و تحليل نتايج از آمار توصيفي شامل فراواني ، درصد فراواني و هم چنين جداول توصيفي استفاده شـده اسـت . در ايـن پـژوهش از روش شمارش فراواني که رايج ترين روش جمع آوري داده ها و ارائه يافته هاست استفاده شده ، به اين صورت که با مراجعه به هر کتاب ، تعداد دفعاتي که به يکي از نمادهاي هويت ملي در قالب واحد تحليل که در اين پژوهش جمله بود، مورد شمارش قرار گرفت و گزارش شده اسـت .
در واقع محتواي کتابهاي اجتماعي و فارسي بخوانيم به بندهاي موجود در متن تقسيم شد و سپس تک تک جملـه هـا بـر اسـاس وجـود و عـدم وجود سيزده نماد هويت ملي شامل : ١-پرچم ٢-سرود ملي ٣-تقويم رسمي ٤- قوميت ٥- ادبيات ملي ٦- اساطير ايراني ٧- جغرافيـا و مکـان هـاي طبيعي و ملي ٨- مکان هاي تاريخي و ملي ٩- دين ١٠- مشاهير ايراني ١١- هنر ملي ١٢- فرهنگ مورد تحليل و بررسي قرار گرفتند. 
 ٤



 
يافته هاي پژوهش
سوال اصلي :
تا چه ميزان هويت ملي در محتواي (متن و تصوير) کتب درسي (فارسي و مطالعات اجتماعي ) ششم ابتدايي بر اساس استانداردهاي مصوب رعايت شده است ؟ 
 
 جدول شماره ١ : فراواني و درصد فراواني نمادهاي هويت ملي در محتواي کتاب هاي اجتماعي و فارسي بخوانيم
 شماره
 محتواي کتاب ها   کتاب تعليمات                  کتاب فارسي مجموع    درصد فراواني
    اجتماعي    بخوانيم   فراواني
 نمادهاي هويت ملي
 
  1                                   پرچم                                                    0                 4                4              %0.48
2                                       سرود ملي                                           0                   3                3              %0.36
 3                                     تقويم رسمي                                        4                  0                4              %0.48
4                                       قوميت                                                9                  24             33            %3/97
 5                                     ادبيات ملي                                          2                 89             91            %10/95
 6                                     اساطير ايراني                                        0                 53             53            %7/09
 7                                     جغرافيا و مکان طبيعي - ملي             158              11             169          %20/33
 8                                     مکان تاريخي - ملي                           35                1               36            %4/33
 9                                     دين                                                      0                 0                0                 0
  10                                  مشاهير ايراني                                      69              144           213          %25/63
  11                                  هنر ايراني                                            51                9               60            %7/22
  12                                  فرهنگ                                              124              41             165          %19/85
            مجموع فراواني                                              452             379           831
            درصد فراواني                                              %54/39       %45/60       100            100
 
با توجه به جدول شماره ١ مشاهده مي شود که بيشترين درصد(٥٤/٣٩%) مربوط به کتاب اجتماعي و کمترين درصد(٤٥/٦٠%) مربوط به کتاب فارسي بخوانيم است . و از بين نمادهاي هويت ملي ، بيشترين درصد(٢٥/٦٣%) مربوط به نماد مشاهير ايراني و کمترين درصد(٠) مربوط به نماد دين مي باشد. 
 
 
جدول شماره ٢: فراواني و درصد فراواني کل نمادهاي هويت ملي در تصاوير متن کتاب هاي اجتماعي و فارسي 
 ٥



 
    محتوا                          متن                     تصوير                      مجموع فراواني                 درصد فراواني 
کتاب ها 
اجتماعي                               314                      138                            452                              %54/39
فارسي                                  363                       16                             379                               %45/60
مجموع                                 677                      154                            831
فراواني 
درصد                                 %81/46              %18/53                           100                                  100
فراواني 
 
با توجه به جدول شماره ٢ بيشترين درصد(٥٤/٣٩%) مربوط به کتاب اجتماعي مي باشد و سپس کتاب فارسي با درصد(٤٥/٦٠%) مي باشد. 
 
سوال ١: در متن کتاب هاي درسي مطالعات اجتماعي و فارسي بخوانيم ششم ابتدايي به چه ميزان به نمادهاي هويت ملي پرداخته شده است ؟ 
جدول شماره ٣ : فراواني و درصد فراواني نمادهاي هويت ملي در متن کتاب هاي اجتماعي و فارسي بخوانيم
 شماره                                                      متن
                                                                               کتاب ها   کتاب تعليمات                    کتاب فارسي         مجموع    درصد فراواني
                                                                            اجتماعي    بخوانيم   فراواني
 نمادهاي هويت ملي
 
  1                                             پرچم                                                     0                 1                1              %0/14
2                                               سرود ملي                                             0                  3                3              %0/44
 3                                              تقويم رسمي                                         3                  0                3              %0/44
4                                               قوميت                                                  8                  24             32            %4/72
 5                                              ادبيات ملي                                            1                 89             90           %13/29
 6                                              اساطير ايراني                                         0                 51             51            %7/53
 7                                              جغرافيا و مکان طبيعي - ملي               117              11             128          %18/90
 8                                              مکان تاريخي - ملي                             22                0               22            %3/24
 9                                              دين                                                        0                 0                0                 0
  10                                           مشاهير ايراني                                        46               138           184          %27/17
  11                                           هنر ايراني                                              32                9               41            %6/05
  12                                           فرهنگ                                                 85               37             122          %18/02
                                 مجموع فراواني                                   314             363           677
                                 درصد فراواني                                   %46/38       %53/63       100            100
 
 ٦



 
با توجه به جدول شماره ٣ مشاهده مي شود که بيشترين درصد(٥٣/٦٣%) مربوط به کتاب فارسي بخوانيم و کمترين درصد (٤٦/٣٨%) مربوط به کتاب اجتماعي مي باشد. و همچنين از بين نمادهاي هويت ملي بيشترين درصد(٢٧/١٧%) مربوط به نماد مشاهير ايراني و کمترين درصد (٠) مربوط به نماد دين مي باشد.
 
سوال ٢: در تصاوير کتاب هاي درسي مطالعات اجتماعي و فارسي بخوانيم ششم ابتدايي به چه ميزان به نمادهاي هويت ملي پرداخته شده است ؟ 
 
جدول شماره ٤ : فراواني و درصد فراواني نمادهاي هويت ملي در تصاوير کتاب هاي اجتماعي و فارسي بخوانيم 
 شماره                                                  تصاوير کتاب ها کتاب تعليمات                         کتاب فارسي        مجموع    درصد فراواني
                                                                                                            اجتماعي   بخوانيم            فراواني
 نمادهاي هويت ملي
  1                                             پرچم                                                  0                   3                 3              %1/94
2                                               سرود ملي                                         0                    0             0              %0/64
 3                                              تقويم رسمي                                      1                   0                 1              %0/64
4                                               قوميت                                              1                    0                 1              %0/64
 5                                              ادبيات ملي                                         1                   0                 1              %0/64
 6                                              اساطير ايراني                                      0                   2                 2              %1/29
 7                                              جغرافيا و مکان طبيعي - ملي            41                 0                41            %26/62
 8                                              مکان تاريخي - ملي                         13                  1                14             %9/09
 9                                              دين                                                    0                   0                 0                 0
  10                                           مشاهير ايراني                                    23                  6                29            %18/83
  11                                           هنر ايراني                                          19                  0                19            %12/33
  12                                           فرهنگ                                             39                  4                43            %27/92
                                 مجموع فراواني                                138                16             154
                                 درصد فراواني                                %89/61        %10/38        100             100
 
با توجه به جدول شماره ٤ مشاهده مي شود که بيشترين درصد(٨٩/٦١%) مربوط به کتاب اجتماعي و کمترين درصد(١٠/٣٨%) مربوط به کتاب فارسي بخوانيم است . و از بين نمادهاي هويت ملي ، بيشترين درصد(٢٧/٩٢%) مربوط به نماد فرهنگ و کمترين درصد(٠) مربوط به نماد دين مي باشد. 
 
بحث و نتيجه گيري
                    با توجه به بررسي متن تمام کتاب ها با توجه به جدول شماره ٣ مشاهده مي شود که بيشترين درصد با توجه (٥٣/٦٣%) مربوط به کتاب
فارسي بخوانيم و کمترين درصد (٤٦/٣٨%) مربوط به کتاب اجتماعي مي باشد و از بين نمادهاي هويت ملي بيشترين درصد(٢٧/١٧%) مربوط به نماد مشاهير ايراني مي باشد. 
 ٧



 
در بررسي متن کتاب اجتماعي مشاهده مي شود که نماد دين ، اساطير ايراني ، سرود ملي و پرچم وجود دارد و نيز در بررسي متن کتاب فارسي مشاهده مي شود که نماد دين ، مکان تاريخي _ ملي و تقويم رسمي وجود ندارد. 
                   در بررسي تصاوير مربوط به نمادهاي هويت ملي مشاهده مي شود که با توجه به جدول شماره ٤ بيشترين درصد(٨٩/٦١%) مربوط به کتاب
اجتماعي و کمترين درصد(١٠/٣٨%) مربوط به کتاب فارسي بخوانيم مي باشد. و نيز بين نمادهاي هويت ملي ، بيشترين درصد(٢٧/٩٢%) مربوط به نماد فرهنگ و کمترين درصد(٠) مربوط به تصاوير نماد دين مي باشد. 
                     در بررسي تصاوير کتاب اجتماعي مشاهد مي شود که در تصاوير اين کتاب ، تصاوير نماد تقويم رسمي ، قوميت ، ادبيات ملي ، جغرافيا و
مکان طبيعي _ملي ، مکان تاريخي _ ملي ، مشاهير ايراني ، هنر ايراني و فرهنگ وجود دارد و تصاوير نماد پرچم ، سرود ملي اساطير ايراني و دين وجود ندارد. 
                     در بررسي تصاوير کتاب فارسي مشاهده مي شود که در تصاوير اين کتاب ، تصاوير نماد پرچم ، اساطير ايراني ، مکان ملي _ تاريخي ،
مشاهير ايراني و فرهنگ وجود دارد و تصاوير نماد سرود ملي ، تقويم رسمي ، قوميت ، ادبيات ملي ، جغرافيا و مکان طبيعي _ ملي ، دين و هنر ايراني وجود ندارد. 
                    يافته هاي به دست آمده از پژوهش حاضر دلالت بر آن دارد که در کتاب هاي اجتماعي و فارسي بخوانيم به برخي نمادها مثل جغرافيا و
مکان طبيعي _ ملي ، مشاهير ايراني و فرهنگ در حد نسبتاً مناسب توجه شده است . برخي نمادها مثل پرچم ، سرود ملي ، تقويم رسمي ، قوميت ، ادبيات ملي ، اساطير ايراني ، مکان تاريخي و ملي و هنر ايراني کم توجه شده است . و به برخي نماد ها مثل دين اصلا توجه نشده است . بنابراين طبق نتايج اين پژوهش محتواي (متن و تصوير) کتاب هاي اجتماعي و فارسي بخوانيم به طور متعادل و متوازن به موضوع نمادهاي هويت ملي نپرداخته است . 
                    نتايج اين پژوهش با پژوهش صادق زاده که در تحقيق خود به اين نتيجه رسيده که در کتاب هاي رشته علوم انساني به طور متعادل به
نمادهاي هويت ملي توجه نشده است همسو مي باشد. 
                    نتايج به دست آمده همچنين با پژوهش صالحي عمراني و شکيبايي (١٣٨٦) که به بررسي ميزان توجه به مولفه هاي هويت ملي پرداخته اند
همسو مي باشد زيرا براساس يافته هاي اين تحقيق به عناصر هويت ملي در دروس ، صفحات و تصاوير کتاب درسي اين دوره توجه متعادلي نشده است و همچنين نتايج پژوهش با پژوهش لطف آبادي (١٣٨٢) که در پژوهش خود به بررسي چگونگي نگرش دانش آموزان دبيرستان و پيش دانشگاهي ايران به جهاني شدن در تأثير آن بر ارزشها و هويت ديني و ملي آنان پرداخته است همسويي دارد نتايج اين پژوهش مقوله هايي چون تقويت هويت ملي و ديني ، حاکي از عملکردهاي ضعيف مدارس مي باشد.
 
جمع بندي
                     با توجه به اينکه آموزش و پرورش دومين نهاد پس از خانواده است که مي تواند نقش مهمي در شکل گيري شخصيت دانش آموزان
داشته باشد. از طرف ديگر در نظام آموزشي کشور ايران کتاب هاي درسي به طور متمرکز محور کار مدارس هستند و بايد به محتواي کتاب هاي درسي در جهت پرورش و تقويت نمادهاي هويت ملي دانش آموزان بيش تر توجه شود. محتواي کتابهاي درسي در انتقال دانش ، زمينه سازي تفکر در فراگيران و آشنا کردن فراگيران با واقعيتهاي زندگي ميتوانند نقش سازنده و فعالي داشته باشند. از طرف ديگر عدم انتخاب محتواي مناسب موجب غفلت فراگيران از واقعيتهاي موجود در جامعه شده و مشکلاتي را براي فراگيران به همراه خواهد داشت .
بنابراين لزوم بازنگري در محتواي کتاب هاي درسي ابتدايي بيشتر بايد مورد توجه باشد تا بستري مناسب براي ارتقاء هويت ملي در کتاب هاي درسي ايجاد گردد.
 ٨



 
پيشنهادهاي پژوهش :
١- توجه به نمادهاي هويت ملي در محتواي کتاب هاي درسي به طور متوازن و يکسان .
٢- در نظر گرفتن راه کارهاي عملي براي اصلاح کتاب هاي درسي در زمينه توجه به مسئله هويت ملي .
٣- توجه بيشتر به تصاوير کتاب هاي درسي در زمينه پرورش هويت ملي .
٤- پرورش هويت ملي ، مذهبي بيشتر مربوط به بعد عاطفي شخصيت افراد است . يعني از نظر عاطفي و اجتماعي ايجاد نگرش و گرايش در افراد نسبت به اين امور به طور غير مستقيم نتيجه بهتري خواهد داشت . به طور کلي هدايت و ارشاد غير مستقيم اموري که مربوط به حيطه عاطفي است مورد تاييد متخصصان است . 
٥- به معاونت پرورشي وزارت آموزش و پرورش و دفاتر موجود پيشنهاد مي شود تا جهت امکان ارزيابي و مقايسه برنامه هاي سالهاي اخير با سالهاي گذشته به مدون نمودن فعاليتها و برنامه هاي امور تربيتي با همکاري کارشناسان اقدام نمايد. فقدان يک مجموعه مدون علمي که امکان تحليل کامل و همه جانبه را ارائه دهد، باعث ايجاد مشکلات و محدوديتهايي در پژوهشها و نيز عدم وجود انگيزه به انجام پژوهش در اين حيطه مي گردد. 
٦- به مسئولان ذي ربط پيشنهاد مي گردد که در انتخاب موضوعات و مضامين مربوط به برنامه ها و مسابقات دقت بيشتري نشان دهند و از محدود و تکراري بودن آنها جلوگيري کنند و نيز در انتخاب محتواي مربوط به برنامه ها، عناصر ملي و مذهبي را در کنار هم مورد توجه قرار دهند. 
٧- از آنجا که معاونت پرورشي قابليتها و امکانات بيشتري جهت تقويت هويت ملي و مذهبي دارد پيشنهاد موکد مي شود که بدون غرض ورزي و تعصب و با رعايت اصل تعادل در عناصر و منابع تغذيه کننده فرهنگ اعم از مليت ، مذهب و غرب (تجدد) در جهت تقويت عناصر و مولفه هاي ملي و مذهبي تواماً برنامه هاي غني و ارزنده اي جهت اجرا طراحي نمايد. 
٨- با بررسي تحليلهاي انجام شده و مقايسه بين برنامه هاي عملي امور تربيتي و محتواي کتب درسي ، ضعف ها و کاستي هاي هر يک از طريق قابليت هاي ديگري جبران گردد. زيرا هر کدام از اين حوزه ها قابليت بالقوه اي دارد که نقص ديگري را جبران کند. 
٩- از آنجا که دستگاههاي مختلفي متولي فرهنگ سازي افراد در جامعه هستند، به منظور اثر گذاري بهتر برنامه ها و جلوگيري از ايجاد تناقض و تضاد در محتواي برنامه ها، ارتباط و هماهنگي ميان اهداف و محتواي آنها در تمامي دستگاههاي فرهنگي پيشنهاد مي گردد. 
منابع فارسي
اکبري ، حسين . عزيزي ، جليل . (١٣٨٩). هويت ملي وعوامل موثر بـر آن در ميـان دانـش آمـوزان دوره متوسـطه . فصـلنامه علمـي پژوهشـي رفـاه
اجتماعي ، سال هفتم ، شماره ٢٧.
سازمان آموزش و پرورش . (١٣٨٩). آيين نامه سازماندهي منابع آموزشي و تربيتي . قابل دسترس در: 
 samanketab.roshdmag.ir/aboutus-ayeenname-fa.html
شيخاوندي ، داور.(١٣٨٠). تکوين و تنفيذ هويت ملي ، ج ٢، تهران : مرکز باستانشناسي اسلام و ايران .
داوري اردکان ، نگار. (١٣٨٦). نمادهاي هويت ايراني و زبان فارسي . فصلنامه مطالعات ملي ، سال هشتم ، شماره ٢. 
لقماني نيا، مهدي . خامسان ، احمد.(١٣٨٩). جايگاه هويت ملي در نظام آموزش و پرورش ايران . فصلنامه تحقيقات فرهنگي ، دوره سوم ، شماره ٢،
صص ١٧١-١٤٧. 
عليرضايي ، مريم . (١٣٨٥). جايگاه هويت ملي و ديني در کتب درسي دوره متوسطه . ژاياننامه کارشناسي ارشد. دانشگاه بيرجند. دانشکده ادبيات
و علوم انساني . 
صادق زاده ، رقيه . (١٣٨٧). بررسي جايگاه نمادهاي هويت ملي در کتابهاي درسـي دوره آمـوزش متوسـطه (تاريخ و ادبيـات فارسي )رشـته علـوم
انساني ايران . پاياننامه کارشناسي ارشد. دانشگاه الزهراء. 
 ٩



 
صالحي عمران ، ابراهيم . شکيباييان ، طناز. (١٣٨٦). بررسي ميزان توجه به مولفه هاي هويت ملي در کتـاب هـاي درسـي دوره آمـوزش ابتـدايي .
فصلنامه مطالعات ملي ، سال هشتم ، شماره يکم . 
فياض ، ايراندخت . ايماني قوشچي ، فريبا. (١٣٨٩). بررسي نمادهاي هويت ملي در کتابهاي درسي تـاريخ ، علـوم اجتمـاعي ، دوره متوسـطه رشـته
هاي علوم انساني ، تجربي و رياضي فيزيک در سال تحصيلي ٨٩-٨٨. فصلنامه روانشناسي تربيتي ، سال ششم ، شماره ١٧. 
گال مرديت ، بورگ والتر و گال مـوريس . (١٣٨٢). روشـهاي تحقيـق کمـي و کيفـي در علـوم تربيتـي و روانشناسـي ، ترجمـه احمدرضـا نصـر،
حميدرضا عريضي ، محمود ابوالقاسمي ، محمدجعفرپاک سرشت ، عليرضا کيامنش ، خسروباقري ، محمـد خيـر، منيجـه شـهني يـيلاق ، زهرا فردي . تهران : سمت . 
لطف آبادي ، حسين . (١٣٨٢). بررسي چگونگي نگرش دانش آموزان دبيرستان و پيش دانشگاهي ايران به جهاني شدن در تأثير آن بر ارزشـها و
هويت ديني و ملي آنان . تهران . فصلنامه نوآوري هاي آموزشي ، سال هفتم ، شماره ٩. 
مرشدي زاد، علي . (١٣٨٠). تحول و بحران در هويت فرهنگي ايران از دوره رضا شاه تا عصر جمهوري اسلامي . فصلنامه نامه پژوهش . سال ششم .
شماره ٢٢ و ٢٣. 
منادي ، مرتضي .(١٣٨٧). جهاني شدن ، دستگاههاي فرهنگي و جوانان ايراني ، آموزش و پرورش و گفتمـان نـوين . پژوهشـکده تعلـيم و تربيـت ،
شماره ٣١. 
منادي ، مرتضي . صادق زاده ، رقيه . (١٣٨٧). جايگاه نمادهاي هويت ملي در کتابهاي درسي ادبيـات فارسـي و تـاريخ دوره متوسـطه رشـته علـوم
انساني . فصلنامه نوآوري آموزشي ، سال هفتم ، شماره ٢٧. 
نوشادي ، محمود رضا. شمشيري ، بابک . احمدي ، حبيب . (١٣٩٠). نقش و کارکرد کتابهاي تعليمات اجتماعي پنجم دبستان و سوم راهنمـايي در
شکل گيري هويت ملي . مجله علمي پژوهشي "پژوهش هاي برنامه درسي "، انجمن مطالعـات برنامـه درسـي ايـران ، دوره اول ، شـماره اول . 
هولستي ، ال ار. (١٣٧٣). تحليل محتوا در علوم اجتماعي و انساني ، ترجمه نادر سالار زاده اميري . تهران : دانشگاه علامه طباطبايي . 
منابع لاتين 
Fereshteh, M. Hussein. (1992). The U. S. and Japaneese education: Should they be compared? Paper
presented at Leihigh universitys conference on education and economics in technologically
advancing countries. Bethlehem, P. A.
Keller, D. and Dror, I. (1995). Planning non- formal education curricula: the case of Israel. Paper
presented at the annual meeting of the American Educationa Reseaech Association, San
Francisco.
 
Kim,H.J. (2004) “National Identity in Korean Curriculum”, Canadian Social Studies, Vol.38(3):74-89.
 
Siriwardena, R (2002). National identity, content of education and ethnic perception. http// www.
Sangam.org/ Analysis national_ identity.